ایران هم‌زمان دو سرمایه‌ی انسانی را از دست می‌دهد

نرخ مشارکت، نرخ بیکاری و نسبت اشتغال از جدول جمعیت فعال/شاغل/بیکار بازتولید شدند. حداکثر اختلاف: ۰.۰۵ واحد درصد.

هویت نسبت اشتغال = مشارکت × (۱ − بیکاری) نیز در هر پنج برش (کل، مرد، زن، شهری، روستایی) برقرار است.

یعنی جداول بازار کار از نظر داخلی سازگارند و می‌توان بر آن‌ها تحلیل بنا کرد.

وقتی یک «کل» منتشرشده روی یک محور می‌خواند و روی محور دیگر نه، خطا در همان سلول ناسازگار موضعیت می‌یابد و مقدار درست قابل بازسازی است.

پنج خطای نخست در برش‌های تفکیکی‌اند، نه در «کل»ها. چون روندهای این گزارش روی کل‌ها بنا شده‌اند، جهت و بزرگی هیچ‌کدام تغییر نمی‌کند — اما استناد به ارقام تفکیکی فایل بدون راستی‌آزمایی خطاست.

تصحیح خودِ ممیزی: بازبینی دوم نشان داد ادعای اولیه‌ی ما — «هر کل منتشرشده دست‌کم روی یک محور می‌خواند» — برای یک سلول نادرست بود. «کل» فوت ۱۳۹۵ روی هیچ محوری نمی‌خواند (ردیف ششم). اثرش ۰.۰۳٪ و ناچیز است، اما ادعای ممیزی باید دقیق باشد.

جمعیت در سن کار ۱۱.۱٪ رشد کرد، اما جمعیت فعال تنها ۴.۳٪ — یعنی با یک‌سوم سرعت. اقتصاد فقط ۳۵٪ از رشد جمعیت در سن کار را جذب کرد.

اگر نرخ مشارکت در اوج خود (۴۴.۵٪ در ۱۳۹۷) مانده بود، جمعیت فعال ۱۴۰۴ به‌جای ۲۶.۸ میلیون، ۲۹.۴ میلیون می‌شد — کسری ۲.۶ میلیون نفری. اگر این کسری تماماً بیکار فرض شود، نرخ بیکاری ۱۵.۷٪ می‌شد.

این یک سناریوست، نه شمارش. ۲.۶ میلیون، فاصله‌ی جمعیت فعال واقعی تا یک فرض است؛ هیچ ۲.۶ میلیون فردِ مشخصی شناسایی نشده که بازار کار را ترک کرده باشد. بخشی از این فاصله تغییر ترکیب سنی جمعیت است (سالمندی)، بخشی ادامه‌ی تحصیل، و بخشی ناامیدی از یافتن کار — و داده‌ی موجود سهم هرکدام را تفکیک نمی‌کند. ۱۵.۷٪ کران بالاست: رقم واقعی بین ۷.۵٪ و ۱۵.۷٪ است.

فاصله‌ی سهم زنان میان آموزش عالی و کل اشتغال: ۳۷ واحد درصد. زنان ۴۹.۶٪ جمعیت کشورند و ۱۴.۹٪ شاغلان.

این سه رقم یک نسل را دنبال نمی‌کنند: دانشجویانِ امروز، دانش‌آموختگانِ پارسال، و کلِ شاغلان کشور در همه‌ی سنین و سطوح تحصیلی سه جمعیت متفاوت‌اند. پس ۳۷ واحد، «نرخ ریزش از کلاس درس تا شغل» نیست؛ اندازه‌ی یک نابرابری مقطعی است. سنجش ریزش واقعی به داده‌ی نسلیِ دانش‌آموخته‌به‌اشتغال نیاز دارد که در این فایل وجود ندارد.

مشارکت زنان در ۱۳۹۷ به اوج ۱۷.۶٪ رسید و امروز ۱۳.۴٪ است — از شوک ۱۳۹۹ برنگشته، در حالی که مردان بخش عمده‌ی افت خود را جبران کردند.

زنان در پنج گروه از شش گروه اکثریت دارند. تنها استثنا فنی و مهندسی است (۲۴.۸٪) — که اتفاقاً پیوند مستقیم‌تری با اشتغال صنعتی دارد.

شمار سالانه‌ی دانش‌آموختگان از ۷۹۹ هزار به ۴۵۵ هزار رسیده: افت ۴۳٪. کل دانشجویان هم ۱۹.۴٪ کم شده، هرچند از کف ۱۳۹۹-۱۴۰۰ اندکی بازگشته است.

میانگین خالص اشتغال‌زایی کشور در این دوره حدود ۲۵۵ هزار شغل در سال بوده، در برابر ۴۵۵ هزار دانش‌آموخته در آخرین سال. این دو رقم قابل تقسیم بر هم نیستند — اشتغال خالص، جایگزینی بازنشستگان را نشان نمی‌دهد، مشاغل را دانش‌آموختگان و غیردانش‌آموختگان هر دو پر می‌کنند، و داده‌ی موجود سطح تحصیلات شاغلان تازه‌وارد را مشخص نمی‌کند. اما فاصله‌ی میان این دو مقیاس، تصویری از فشار ورودی بر بازار کار می‌دهد.

اما یک نقطه‌ی چرخش در همین نمودار پنهان است. شمار دانشجویان در ۱۳۹۹-۱۴۰۰ به کف رسید و از آن پس ۱۴.۱٪ بازگشته است، در حالی که دانش‌آموختگان هنوز در حال افت‌اند. این دو در تناقض نیستند — یک نسل‌اند که با فاصله‌ی حدود چهار سال دیده می‌شوند.

بازگشت ثبت‌نام یک نشانه‌ی پیش‌نگر است: اگر طول دوره‌ها و نرخ فراغت از تحصیل تقریباً ثابت بماند، افت دانش‌آموختگان باید ظرف چند سال آینده مسطح شود. این یک قطعیت نیست — ثبت‌نام و فراغت دو جمعیت متصل‌نشده‌اند و طول تحصیل و نرخ اتمام می‌تواند تغییر کند — اما خواندن این سری به‌عنوان «سقوط ساختاری تولید تحصیل‌کرده»، خواندن یک سری با وقفه به‌جای یک سری پیشرو است.

نرخ خام موالید از ۱۸.۴ به ۱۰.۳ در هزار سقوط کرده، در حالی که نرخ خام فوت از ۴.۶ به ۵.۳ رسیده. چون این نرخ‌ها به‌ازای کل جمعیت محاسبه می‌شوند، رشد جمعیت به‌تنهایی نمی‌تواند افت را توضیح دهد: افت پس از تقسیم بر جمعیت هم بزرگ می‌ماند.

اما نرخ خام، ساختار سنی را کنترل نمی‌کند — به‌ویژه تعداد و توزیع سنی زنان در سن باروری. تفکیک «تغییر رفتار باروری» از «تغییر ترکیب جمعیت» به نرخ باروری سنی نیاز دارد که در این فایل موجود نیست. مخرج این نرخ‌ها نیز جمعیتِ پیش‌بینی‌شدهی مرکز آمار است، نه سرشماری.

بعد خانوار از ۵.۲ نفر (۱۳۷۰) به ۳.۱۹ نفر (۱۴۰۰) رسیده، و شکاف دیرینه‌ی شهر و روستا تقریباً بسته شده.

پیامد کمتر دیده‌شده: با همان جمعیت ۱۴۰۰، بعد خانوار امروز حدود ۲۶.۳ میلیون خانوار می‌سازد، در حالی که با بعد خانوار ۱۳۳۵ تنها ۱۷.۵ میلیون می‌شد. تقاضای مسکن سریع‌تر از جمعیت رشد می‌کند — حتی وقتی جمعیت از رشد بازمی‌ایستد.

اگر فقط ازدواج افت می‌کرد و طلاق ثابت می‌ماند، نسبت به ۴۱.۹٪ می‌رسید — یعنی تقریباً تمام حرکت واقعی. اگر فقط طلاق تغییر می‌کرد، نسبت روی ۲۵.۷٪ می‌ماند: هیچ حرکتی.

آخرین راه دفاع از روایت «بحران طلاق» این است که جمعیت رشد کرده، پس شمار ثابت طلاق یعنی نرخ کمتر. داده این را هم رد می‌کند — اما در جهت مخالف انتظار:

نرخ طلاق به‌ازای هر هزار نفر جمعیت از ۲.۲۶ به ۲.۰۹ کاهش یافته (−۷.۲٪)، در حالی که نرخ ازدواج −۳۴٪ سقوط کرده.

روایت «بحران طلاق» نه در تعداد مطلق دوام می‌آورد، نه در نرخ جمعیت‌تعدیل‌شده.

تنها ۲.۵ واحد اختلاف، و سهم روستا از کل ولادت‌ها عملاً ثابت (۲۳.۰٪ ← ۲۲.۳٪). این پدیده یکنواخت و ملی است — که توضیح‌های مختص یک محیط (مسکن شهری، مهاجرت روستایی) را به‌عنوان محرک اصلی رد می‌کند.

ازدواج شدیدترین الگوی فصلی را دارد: بهار ۲۹.۳٪ سال و زمستان ۲۱.۹٪ — دامنه‌ی ۳۴ درصد. ولادت‌ها در تابستان اوج می‌گیرند، تقریباً سه فصل پس از اوج ازدواج.

پیامد روشی: با این شدت فصلی، مقایسه‌ی ازدواج بین دو فصل متفاوت بی‌معناست. همه‌ی مقایسه‌های فصلی این گزارش، فصل‌به‌فصل مشابه‌اند.

با برازش روند ۱۳۹۵ تا ۱۳۹۸ (+۲.۰٪ سالانه) و مقایسه با واقعیت، فزونی فوت در ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۱ برابر ۲۵۲٬۹۸۲ نفر است — معادل ۶۵٪ فوت یک سال عادی.

و مهم‌تر: فوت تا ۱۴۰۴ به خط روند برآوردشده‌ی پیش از کرونا بازنگشته است. در ۱۴۰۲ تا ۱۴۰۴ هنوز ۶۲٬۴۵۷ فوت بیش از روند ثبت شده.

سه سال مشاهده برای اعلام یک «سطح دائمی جدید» کافی نیست. سالمندی جمعیت، اثرهای تأخیری سلامت، تغییر ثبت، و حساسیت خودِ مدل روند همگی می‌توانند در این مانده سهم داشته باشند. آنچه داده می‌گوید این است که بازگشتی رخ نداده، نه اینکه بازگشت ناممکن است.

حتی در ملایم‌ترین فرض آزموده‌شده (ولادت ۲٪−، فوت ۱.۵٪+) تلاقی ظرف حدود دو دهه رخ می‌دهد. نتیجه در سراسر این شبکه‌ی فرض‌ها پایدار است؛ آنچه تغییر می‌کند زمان‌بندی است.

با این قید که همه‌ی خانه‌های این شبکه فرض می‌گیرند ولادت کاهشی و فوت افزایشی بماند. توقف یا برگشت هر یک از دو روند — که این مدل آن را نمی‌آزماید — نتیجه را جابه‌جا می‌کند.

سال ۱۴۰۰ اوج تلفات کرونا بود: ۵۴۴٬۵۱۷ فوت در برابر ۳۹۵٬۳۱۹ در ۱۳۹۸.

اگر روند فوت را از ۱۴۰۰ به بعد برازش کنیم، از یک قله شروع کرده‌ایم و روندی کاهشی و کاملاً ساختگی به دست می‌آید — که نقطه تلاقی را ده‌ها سال به تعویق می‌اندازد و نتیجه را وارونه می‌کند.

در این تحلیل، روند فوت از سال‌های غیرکرونایی برازش شده: +۲.۷٪ در سال.

ضمناً سالمندی جمعیت، فوت را سریع‌تر از برازش لگاریتمی بالا می‌برد — پس این برآورد اگر خطا داشته باشد، دیر است نه زود.

و همین موج، ۱۵ سال بعد به بازار کار می‌رسد: نسل متولد ۱۴۰۴ که در ۱۴۱۹ به سن ۱۵ سالگی می‌رسد، ۴۲٪ کوچک‌تر از نسلی است که در ۱۴۱۰ به این سن رسید. این عدد از هم‌اکنون قفل شده است.

برخلاف روند نُه‌ساله‌ی بخش ۱، اینجا بیکاری بالا رفته در حالی که مشارکت تقریباً ثابت مانده (۴۱.۲٪ ← ۴۰.۷٪).

یعنی این افزایش، محصول ورود و خروج از بازار کار نیست — وخامت واقعی است.

تعداد مطلق بیکاران در یک سال از ۱٬۹۸۱ هزار به ۲٬۴۶۴ هزار رسیده: افزایش ۲۴.۴٪. بیکاری جوانان در بهار ۱۴۰۵ بدترین رقم از ۱۴۰۱ تاکنون است.

احتیاط: این یک مشاهده‌ی فصلی است و ممکن است نوسان موقت باشد. باید در فصول بعدی پایش شود، اما به‌عنوان علامت هشدار جدی است.

خدمات ۱٬۸۹۷ هزار شغل خالص اضافه کرد و صنعت ۹۵۷ هزار، اما کشاورزی ۵۸۲ هزار شغل از دست داد. کل اشتغال کشور در همین دوره ۲٬۲۹۷ هزار رشد کرد.

در حالی که کل اشتغال کشور ۱۰.۲٪ رشد کرد، اشتغال کشاورزی ۱۴.۴٪ کاهش یافت. کشاورزی تنها بخشی است که در یک دوره‌ی رشد اشتغال، شغل از دست داد.

این با کاهش مطلق جمعیت روستایی هم‌راستاست، و با اینکه مشارکت روستایی سریع‌تر از شهری افت کرده (−۳.۸ در برابر −۲.۲ واحد).

جمعیت روستایی در هر سالِ این بازه کاهش می‌یابد — از ۲۰٬۷۴۹ به ۱۸٬۲۰۳ هزار نفر (−۱۲.۳٪). این تنها زیرجمعیتی است که در پیش‌بینی رسمی، رشد منفی پیوسته دارد.

شهرنشینی از ۷۴.۴٪ (۱۳۹۶) به ۸۰.۱٪ (۱۴۱۵) می‌رسد — بر پایه‌ی جدولی که خودش «پیش‌بینی» است.

ولادت، فوت، مهاجرت و بازتعریف محدوده‌های اداری همگی می‌توانند در این جابه‌جایی سهم داشته باشند، و جدول‌های موجود این اجزا را از هم تفکیک نمی‌کنند. پس نمی‌توان سهم هیچ‌یک را از این داده نتیجه گرفت.